Cinsiyet değişikliğinin üç aşaması bulunmaktadır. İlk aşama, cinsiyet değişikliği ameliyatı yapılabilmesi için mahkeme kararına ihtiyaç duyulmasından kaynaklı olarak cinsiyet değişikliğine izin davasıdır.
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 40. maddesinin 1. fıkrasında “Cinsiyetini değiştirmek isteyen kimse, şahsen başvuruda bulunarak mahkemece cinsiyet değişikliğine izin verilmesini isteyebilir. Ancak, iznin verilebilmesi için, istem sahibinin onsekiz yaşını doldurmuş bulunması ve evli olmaması; ayrıca transseksüel yapıda olup, cinsiyet değişikliğinin ruh sağlığı açısından zorunluluğunu bir eğitim ve araştırma hastanesinden alınacak resmî sağlık kurulu raporuyla belgelemesi şarttır.” hükmü düzenlenmektedir. Görüleceği üzere, cinsiyet değişikliğindeki koşullar ve izlenecek yol madde hükmünde saklıdır.
Cinsiyet değişikliğine izin davasını ikame edebilmek için birtakım şartların varlığına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu şartlar:
- Talep edenin on sekiz (18) yaşından büyük olması
- Talep edenin evli olmaması
- Cinsiyet değişikliğinin, talep edenin ruhsal sağlığı için zaruri olduğunu gösteren bir eğitim ve araştırma hastanesinden alınan resmi sağlık kurulu raporu
Talep edenin, bir süre psikiyatr desteği görmesi akabinde psikiyatrda ameliyat süreci için bir risk taşımayacağı kanaati oluşursa, talep edenin geçiş süreci için gerekli olan tedavi aşaması tamamlanmakta ve resmi sağlık kurulu raporu alınabilir hale gelmektedir. Talep edenin, bu süreçten önce de transseksüel yapıya sahip olduğu için almış olduğu tıbbi yardımlar mevcut ise bu yardımları da belgelendirmek mahkeme süreci adına daha iyi olacaktır.
Resmi sağlık kurulu raporu alındıktan ve diğer şartlarda sağlandıktan sonra ikame edilecek olan izin davası ile cinsiyet değiştirme mümkün hale gelmektedir.
Cinsiyet değiştirme ameliyatını yapan tam teşekküllü hastaneler mutlaka hâkim onayını istemektedir. Ancak bu hususta kanun maddesi olmasına rağmen, mahkeme kararını zorunlu tutmadan yasal olmayan yollarla ameliyat gerçekleştiren yerler de mevcuttur. Bu şekilde ameliyatın yapılması beraberinde çok ciddi sağlık sorunlarına da yol açabilmektedir. O sebeple, yasaların öngördüğü şekilde bu ameliyatı yaptırmak hem hukuki açıdan hem de sağlık açısından çok daha iyi olmaktadır.
Bahsi geçen davanın ikinci aşaması, mahkemeden cinsiyet değiştirmeye izin kararı alındıktan sonra ameliyat olma sürecidir. Bazı hastaneler ameliyat tarihini ileri tarihlere bırakabilmektedirler. Bu sebeple, mahkeme kararı alındıktan hemen sonra ameliyatın gerçekleşebileceğini düşünmek doğru olmayacaktır.
Son aşama yani üçüncü aşaması ise, ameliyatın doğru tıbbi müdahalelerle gerçekleştirildiği resmi sağlık kurulu raporu ile belgelendirilmesi ve buna bağlı olarak artık nüfus kayıtlarının değiştirilmesi için hukuki yollara başvurulmasıdır.
Cinsiyetini değiştirme ameliyatı olan trans bireylerin nüfus kayıtlarındaki cinsiyetlerini değiştirmeleri ve bu durumu tescil ettirmeleri gerekmektedir. Bu ise, Nüfus Müdürlüğü davalı gösterilerek ikame edilecek davada gündeme gelmektedir. Cinsiyet değiştirme, çoğu zaman isim değişikliğini de beraberinde getirmektedir. Nüfus Müdürlüğü’ne karşı ikame edilecek olan davada isim değişikliğini de talep edebilmek mümkündür. Bu hususta mahkemeler bazen tanık beyanına da başvurabilmektedirler.
GÖREVLİ VE YETKİLİ MAHKEME HANGİSİDİR?
Cinsiyet değiştirme davalarının hangi mahkemelerde görüleceği tartışma konusudur. Ancak, içtihatlarda ve doktrinde benimsenen görüş bahsi geçen cinsiyet değiştirme davalarının Asliye Hukuk Mahkemeleri’nde görülmesi gerektiğidir.
İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 1. Hukuk Dairesi’nin 2016/13 E. 2016/24 K. sayılı 07/12/2016 tarihli ilamı;
“5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanununun 36. maddesinin 1/a bendinde nüfus kayıtlarına ilişkin düzeltme davalarının düzeltmeyi isteyen şahısların yerleşim yeri adresinin bulunduğu yerdeki asliye hukuk mahkemesinde açılacağı hükme bağlanmıştır. Bu durumda, 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanununun 36. maddesi özel düzenleme niteliğinde olduğundan İŞBU DAVANIN ASLİYE HUKUK MAHKEMESİNDE GÖRÜLECEĞİ AÇIKTIR.”
Asliye Hukuk Mahkemeleri’nde açılmayan bu davalar, görevsizlik kararı ile karşı karşıya kalmıştır. Görevli mahkemeye gönderilmesi adına tanınan süre ise, bu gibi sonucunda başkaca işlem yapılacak dava türlerinde zaman kaybından başka bir şey olmayacaktır.
Görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesi olmakla birlikte yetkili mahkeme ise talep edenin yerleşim yeri mahkemesidir. Talep eden, yerleşim yerinde bulunan Asliye Hukuk Mahkemeleri’nde işbu davayı ikame edebilecektir.
“Tüm nüfus davalarında olduğu gibi, cinsiyet değişikliğine izin verilmesi istekleri Asliye Hukuk Mahkemelerinde incelenip karara bağlanacaktır. Her ne kadar yasa koyucu görevli mahkemeyi açıklamamışsa da, genel kurallar ve uygulama göz önünde tutulduğunda görevli mahkemenin Asliye Hukuk Mahkemesi olduğu görülür. Cinsiyet değişikliğine izin verecek yetkili mahkeme, bulunulan yer mahkemesi olduğu gibi, yerleşim yeri mahkemesi olacaktır.” (Hasan Özkan, Kifayet İştip Ataç, Yeni 5940 sayılı Nüfus Hizmetleri Yasasına Göre Düzenlenen Açıklamalı-İçtihatlı Nüfus Davaları ve Nüfus İşlemleri, Ankara: Seçkin Yay., 2009, s.168)
CİNSİYET DEĞİŞTİRMEK İÇİN ÜREME YETENEĞİNDEN YOKSUN OLMAK ZORUNLU MU?
Daha önceden cinsiyet değişikliği yaptırmak isteyen trans bireyin üreme yeteneğinden yoksun olması şartı aranmaktaydı. Bu ibare ise “Üreme yeteneğinden sürekli biçimde yoksun bulunduğunu bir eğitim ve araştırma hastanesinden alınacak resmi sağlık kurulu raporuyla belgelemesi şarttır.” şeklindeydi. Ancak bu madde kısmı, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 8. maddesine aykırılık oluşturduğundan kaldırılmıştır.
Yukarıda bahsi geçen sebep doğrultusunda, 2017 yılından bu yana cinsiyet değiştirmek isteyenler için üreme yeteneğinden yoksun olma şartı aranmamaktadır.
Cinsiyet değişikliği davaları, hassasiyetle yürütülmesi gereken ve kendine özgü özellikleri bulunan dava çeşitlerinden bir tanesidir. O sebeple, talep sahibinin hukuki destek alması, haklarını bilmesi ve bu haklarını doğru bir şekilde talep edebilmesi için çok önemlidir.
Av. Merve Sena BOĞA